Frederik Hendrik: de stedendwinger die Den Bosch veroverde
In 1629 veroverde Frederik Hendrik ’s-Hertogenbosch. Hetgeen zijn halfbroer Maurits niet was gelukt. Verscholen achter moerassen en water gold Den Bosch als onneembaar. Door het inzetten van slim graafwerk, nieuwe dijken en veel geduld wist de prins van Oranje de vestingstad toch te veroveren. Deze overwinning bezorgde hem definitief de bijnaam “stedendwinger”. Wie was deze Frederik Hendrik, en hoe wist hij Den Bosch in 1629 precies in te nemen?
Wie was Frederik Hendrik?
Frederik Hendrik werd geboren op 29 januari 1584 in Delft. Hij was de jongste zoon van Willem van Oranje en zijn vierde vrouw, Louise de Coligny. Zijn vader heeft hij nooit echt gekend. Op 10 juli 1584 werd Willem van Oranje doodgeschoten. Frederik Hendrik groeide op in de schaduw van zijn oudere halfbroer Maurits, die als legeraanvoerder de strijd tegen Spanje leidde.
In 1625 trouwde Frederik Hendrik met Amalia van Solms. Samen kregen ze een groot gezin, met onder anderen de latere stadhouder Willem II. Prins Frederik Hendrik overleed op 14 maart 1647 in Den Haag en werd begraven in de Nieuwe Kerk in Delft. Het einde van de Tachtigjarige Oorlog maakte de prins niet meer mee, de Vrede van Munster werd in 1648 gesloten.
Frederik Hendrik als stadhouder
In de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was een stadhouder de hoogste functionaris van de gewesten. Oorspronkelijk verving hij de vorst in een gewest. Na de breuk met Spanje bleef het ambt bestaan en werd stadhouder Frederik Hendrik militair leider van het land. Hij voerde bevel over het Staatse leger en had veel invloed op de politiek.
Toen Maurits op 25 april 1625 overleed, volgde Frederik Hendrik hem op als stadhouder van onder meer Holland, Utrecht en Gelderland, als opperbevelhebber van het leger. Onder stadhouder Frederik Hendrik beleefde de Republiek haar militaire hoogtijdagen. Aan zijn hof in Den Haag bloeiden tevens kunst en architectuur.
Stedendwinger
Net als Maurits gaf Frederik Hendrik de voorkeur aan belegeringen boven open veldslagen. Hij omsingelde een stad, sneed haar af van hulp van buitenaf en dwong haar zo tot overgave. Die aanpak zorgde voor indrukwekkende veroveringen:
- 1627: Groenlo, toen nog Grol genoemd
- 1629: ‘s-Hertogenbosch
- 1632: Venlo, Roermond en Maastricht
- 1637: Breda
- 1644: Sas van Gent
- 1645: Hulst
Door de vele veroverde vestingsteden kreeg Frederik Hendrik de bijnaam ‘stedendwinger’. De inname van Den Bosch gold daarbij als zijn meesterstuk. Het beleg van ‘s-Hertogenbosch in 1629 werd in militaire handboeken lang als voorbeeld gebruikt.
Zo veroverde Frederik Hendrik Den Bosch
Den Bosch was één van de sterkere vestingsteden van de Spaanse Nederlanden. De stad lag midden in een moerasgebied dat grote delen van het jaar onder water stond. Een leger kon de stadsmuren nauwelijks bereiken. Den Bosch heeft zijn bijnaam Moerasdraak hieraan te danken. Maurits had meerdere keren tevergeefs geprobeerd de stad in te nemen, maar Frederik Hendrik pakte de verovering anders aan.
In april 1629 trok hij met zo’n 28.000 soldaten naar de stad, aangevuld met duizenden boeren die moesten graven. Op 1 mei kwam het Staatse leger aan op de Vughterheide. Bij fort Crèvecoeur, ten noorden van de stad, legden schepen aan met kanonnen en bouwmaterialen. De belegering van Den Bosch was begonnen.
Veertig kilometer linie
Direct liet Frederik Hendrik rond de stad een circumvallatielinie graven. Een aaneengesloten verdedigingslinie met wallen, grachten, schansen en hoornwerken. Deze linie werd uiteindelijk meer dan veertig kilometer lang. Hiermee werd het eigen leger beschermd tegen een Spaans ontzettingsleger van buitenaf. Aan de binnenkant lag een tweede linie, de contravallatielinie, tegen uitvallen vanuit de stad. Restanten zijn nog altijd in het landschap te vinden. De hoornwerken in de Henriëttewaard zijn het best bewaard gebleven.
Water als wapen
Het grootste obstakel was het water. Frederik Hendrik liet dijken aanleggen om de Dommel en de Aa om te leiden, zodat het water niet langer naar de stad stroomde. Met molens, onder meer bij de Rietvelden, werd het land rond de stad drooggemalen. Daarna konden zijn soldaten loopgraven richting de stadsgracht graven. Het beleg werd een militaire en waterbouwkundige prestatie die in heel Europa indruk maakte.
Een ontzet dat mislukte
De Spanjaarden lieten Den Bosch niet zomaar vallen. In juli verscheen een groot ontzettingsleger onder leiding van Hendrik van den Bergh, opvallend genoeg een neef van Frederik Hendrik die aan Spaanse kant vocht. Hij kreeg de circumvallatielinie niet doorbroken. Daarop trok Van den Bergh de Veluwe binnen en nam hij Amersfoort in, in de hoop dat Frederik Hendrik het beleg zou opbreken. Dat gebeurde niet. Toen Staatse troepen in augustus de Spaanse steunbasis Wesel veroverden, moest Van den Bergh zich terugtrekken.
De overgave op 14 september 1629
Ondertussen kropen de loopgraven steeds dichter naar de stad. Begin augustus naderden ze vanuit drie richtingen de stadsgracht. De belangrijkste aanval leidde Frederik Hendrik zelf, bij het Vughtereind. Op 11 september bliezen de belegeraars met een mijn een groot stuk van de vestingwerken op. Kort daarna ging de Spaanse gouverneur Anthonie Schetz van Grobbendonck onderhandelen. Op 14 september 1629 werd de overgave getekend. Drie dagen later trokken de Spanjaarden de stad uit.
Wat betekende de verovering van Den Bosch?
De inname van Den Bosch was een keerpunt in de Tachtigjarige Oorlog. De Republiek liet zien dat ze een sterke Spaanse vesting kon veroveren, en Frederik Hendrik vestigde zijn naam als legeraanvoerder van Europees formaat. Voor de Bosschenaren veranderde er veel. De katholieke stad kwam onder protestants bestuur en werd onderdeel van Staats-Brabant, één van de Generaliteitslanden die rechtstreeks door de Staten-Generaal werden bestuurd. Lees wat dit voor de inwoners van Den Bosch betekende in de gevolgen van het Beleg van Den Bosch.
Beleef 1629 in Museum Kruithuis
In de vaste tentoonstelling van Museum Kruithuis kun je zelf ervaren hoe het was om in 1629 in Den Bosch te leven. Luister naar de verhalen en bekijk de strijd door de ogen van zowel de Staatse belegeraars als de Bossche verdedigers. Was de verovering een bevrijding of een bezetting? Dat oordeel laten we aan jou over.
Veelgestelde vragen over Frederik Hendrik
Wie was Frederik Hendrik?
Frederik Hendrik (1584 tot 1647) was prins van Oranje en de jongste zoon van Willem van Oranje. Vanaf 1625 was hij stadhouder en opperbevelhebber van het Staatse leger in de Tachtigjarige Oorlog.
Wanneer veroverde Frederik Hendrik Den Bosch?
Het beleg begon eind april 1629. Op 14 september 1629 werd de overgave getekend en op 17 september verliet het Spaanse garnizoen de stad.
Waar heeft Frederik Hendrik zijn bijnaam ‘stedendwinger’ aan te danken?
Hij veroverde een lange reeks vestingsteden door ze te belegeren, waaronder Groenlo, ‘s-Hertogenbosch, Maastricht en Roermond. Zijn successen leverden hem de bijnaam ‘stedendwinger’ op.
Wat is een stadhouder?
In de Republiek was de stadhouder de hoogste functionaris van een gewest. In de praktijk was hij vooral de militaire leider en had hij veel politieke invloed, maar hij was geen koning.
Waar is Frederik Hendrik begraven?
Frederik Hendrik is begraven in de Nieuwe Kerk in Delft waar ook zijn vader Willem van Oranje begraven is.
Wat is een circumvallatielinie?
Een circumvallatielinie is een verdedigingslinie die een belegeringsleger rond een stad aanlegt om zich te beschermen tegen een ontzettingsleger van buitenaf. In Den Bosch was deze linie meer dan veertig kilometer lang.